Autentyczność

Autentyczność: sztuka schodzenia samemu sobie z drogi

Mówimy o niej cały czas na treningach, szukamy jej w każdej scenie jak Świętego Graala, a kiedy się pojawia, każdy w sali wyczuwa to natychmiast: autentyczność. Ale czym to właściwie jest? Mięśniem, który da się trenować? A może rodzajem oświecenia, które spada na nas w trakcie rozgrzewki?

Z góry uprzedzam: autentyczność na scenie jest paradoksem. Stoimy tu, twierdząc, że jesteśmy chirurgami na Marsie albo rodziną przy kolacji, a publiczność i tak żąda, żebyśmy byli „prawdziwi". Kiedy próbujemy „grać autentycznie", lądujemy zazwyczaj prosto w kiczu albo robi się śmiertelnie nudno, bo z całych sił staramy się sprawiać wrażenie szczerych.

Tymczasem autentyczność to nie cel, do którego dochodzi się ciężką pracą. To raczej coś, co zostaje, kiedy przestajemy się stylizować, błaznować albo udawać „śmiesznego klauna improwizacji". Chodzi o to, by maska opadła – nawet jeśli na początku jest się nago i niebezpiecznie.

Żebyś w następnym secie nie odrabiał tylko ról, ale tworzył momenty, które idą prosto pod skórę, popatrzmy, co o tym mówią największe nazwiska świata improwizacji. Niespodzianka: każdy ma swoją własną (i czasem cudownie sprzeczną) metodę.

1. Keith Johnstone: bycie „przeciętnym" jako supermoc

Zacznijmy od klasyka. Dla Keitha Johnstone'a naszym największym wrogiem na scenie jest pęd, by być oryginalnym albo bystrym. Wszyscy to znamy: stoisz na scenie, partner coś mówi, a w głowie ci kotłuje się: „Co mogę powiedzieć, żeby wszystkich rozbawić? Jak wypaść jak najbardziej błyskotliwie?"

Dla Johnstone'a to jest właśnie śmierć autentyczności. Dlaczego? Bo w tym momencie nie jesteś już w chwili. Jesteś w głowie, filtrujesz impulsy, próbujesz zrobić wrażenie na publiczności. Johnstone odpowiada na to całkiem sucho: „Nie próbuj być oryginalny. Bądź przeciętny."

To, co oczywiste, jest twoim prawdziwym ja

Sęk w tym: to, co dla ciebie jest „oczywiste" albo wręcz „nudne", dla wszystkich innych jest absolutnie unikalne. Jeśli mówisz po prostu to, co przychodzi ci do głowy jako pierwsze, nie przepuszczając tego przez wewnętrznego cenzora, ujawniasz swoje prawdziwe myślenie. To jest autentyczne. U Johnstone'a autentyczność to więc pozwolenie, jakie dajesz sobie, by być „nudnym". Paradoksalnie, właśnie z tego rodzą się najciekawsze sceny, bo brzmią po ludzku, a nie jak skonstruowana puenta.

Wysłać cenzora na urlop

Jako dzieci wszyscy byliśmy mistrzami autentyczności. Bawiliśmy się, krzyczeli, śmiali się, nie pytając siebie: „Wolno mi? Czy to wygląda głupio?" Przez wychowanie i strach przed oceną wyhodowaliśmy sobie wewnętrznego cenzora. Na scenie tego cenzora trzeba wyłączyć. Ten, kto wpuszcza się w chwilę i traci kontrolę, pokazuje swoje prawdziwe marzenia i lęki. Tak, to jest straszne – ale właśnie to publiczność chce zobaczyć.

2. Del Close: „Truth is funny" – naga prawda

Jeśli Johnstone jest psychologiem improwizacji, to Del Close był jej arcykapłanem. Jego motto było radykalne: „Truth is funny" (prawda jest śmieszna). Był głęboko przekonany, że nie musimy wymyślać dowcipów. Samo życie w swojej nieprzefiltrowanej szczerości jest wystarczająco absurdalne i komiczne.

Bez strachu przed brzydotą

Dla Close'a autentyczność oznaczała szukanie emocjonalnej prawdy. Jeśli na scenie dostajesz smutną wiadomość, nie graj „smutnego ze śmiechem". Zareaguj tak szczerze, jak zrobiłbyś to w prawdziwym życiu. Jeśli to znaczy, że scena na dwie minuty zrobi się ponura, bolesna, a nawet brzydka – trudno. Close nienawidził, gdy gracze „ratowali" prawdziwą emocję tanim gagiem, bo nie wytrzymywali niewygody w sali. Autentyczność oznacza tu: odwagę pustki i odwagę bólu.

Play at the top of your intelligence

Inny ważny punkt: nie udawaj głupszego, niż jesteś. Wielu improwizatorów ucieka w głupkowate głosy albo klisze („głupi chłop", „blondyna idiotka") po to, by wyłapać śmiech. To przeciwieństwo autentyczności. Close domagał się: przynieś na scenę całą swoją wiedzę, swoje opinie, swoją intelektualną głębię. Bądź pełnym człowiekiem, nie karykaturą. Kiedy stoimy na scenie jako „całe osoby", dajemy publiczności pozwolenie, żeby też zrzuciła swoją fasadę. Dla Close'a to jest właściwy sens teatru.

3. Mick Napier: wyzwalający cios – „Do something!"

Teraz robi się trochę dziksza. Mick Napier (Annoyance Theatre) nie ma cierpliwości do nadmiernego filozofowania. Dla niego autentyczność rodzi się z pewności siebie i działania. Jego podejście to rockowy atak na wszystkie reguły, które nas spinają.

Stać za swoją „pierwszą decyzją"

Napier mówi: często wypadamy nieautentycznie, bo się wahamy. Publiczność widzi, jak myślimy („Mam to zrobić? Czy to dobre?"). W tej chwili niepewności tracimy obecność.

Jego rozwiązanie: podejmij decyzję natychmiast. Obojętnie jaką. Wkurz się na plamę na ścianie albo ogłoś, że jesteś ekspertem od fizyki kwantowej. Stając za swoim pierwszym impulsem bez kompromisu, brzmisz prawdziwie. Autentyczność to tu nie kopanie głęboko w duszy, tylko mocne reprezentowanie własnej decyzji bez przepraszania.

Prawda fizyczna

Genialny trik Napiera: jeśli nie wiesz, kim jesteś ani jak autentycznie zareagować – zacznij pracować. Wyczyść podłogę, napraw samochód, ugotuj zupę. Przez fizyczne działanie głowa zapomina o stylizowaniu. Twoje ciało staje się autentyczne, bo ma zadanie. Słowa idą potem za tą fizyczną rzeczywistością całkiem naturalnie. Kto jest zajęty, nie ma czasu martwić się o swoje „wrażenie".

4. Viola Spolin: autentyczność przez zapomnienie o sobie

Viola Spolin, matka theatre games, ma na to niemal techniczne spojrzenie. Dla niej autentyczność jest produktem ubocznym skupienia.

Jeśli masz zadanie, które cię w pełni angażuje (np. „rusz się tak, jakby powietrze było galaretką" albo „mów tylko rymem"), twój mózg jest tak zajęty radzeniem sobie z tym zadaniem, że nie zostaje już rezerw na to, by chcieć „dobrze wypaść". Znikasz w grze. To zapomnienie o sobie jest najwyższą formą autentyczności. Jesteś prawdziwy, bo po prostu jesteś zbyt zajęty, żeby kłamać.

5. UCB i Patti Stiles: logika i hojność

Upright Citizens Brigade (UCB) podchodzi do tematu od strony analitycznej. Autentyczność oznacza tu emocjonalną spójność. Kiedy budujemy absurdalny świat, w jego ramach musimy reagować „naprawdę". Jeśli twoja postać boi się tostów, nie wolno ci grać tego jako żartu – musisz potraktować ten lęk z powagą prawdziwej fobii. Publiczność śmieje się z absurdu, ale wierzy w postać, bo jesteś wierny własnej logice.

Patti Stiles z kolei widzi autentyczność jako prezent dla partnera. Jeśli chowam się za ironią albo gagami, zostawiam partnera samego na deszczu. Ale jeśli reaguję autentycznie i bezbronnie, daję mu „prawdziwe" podłoże, na którym może coś zbudować. Autentyczność jest tu aktem hojności: „Pokazuję się tobie, żebyśmy mogli wspólnie stworzyć coś prawdziwego."

Dwie drogi do prawdziwości

Sumując całość, mamy dwa główne nurty:

Poszukujący (Johnstone, Close, Stiles): mówią: „Kop głębiej! Zrzuć maskę, szukaj prawdy w środku, bądź kruchy." Tu autentyczność jest odkryciem.
Robiący (Napier, Spolin, UCB): mówią: „Przestań rozmyślać! Zdecyduj, zrób coś, zaufaj swojemu ciału i logice sceny." Tu autentyczność jest odważnym stwierdzeniem.

Która droga jest dla ciebie? To zależy od dnia. Czasem trzeba zajrzeć w siebie i znaleźć odwagę, żeby być „nago". A czasem po prostu zacząć szorować podłogę, żeby głowa przestała wchodzić w drogę.

Po czym tak naprawdę poznajemy, że nie jesteśmy autentyczni?

Jest kilka klasycznych sygnałów ostrzegawczych – nazywamy je też chętnie „zabójcami autentyczności":

„Odruch gagu": Scena robi się emocjonalna albo poważna, a my odpalamy żart, żeby zabić napięcie. To mechanizm obronny. Blokujemy prawdziwą emocję, bo nas przeraża.
„Twarz improwizacji": Znasz tę przesadzoną mimikę, którą gracz chce pokazać całej sali: „Zobaczcie, jak TOTALNIE jestem zły!"? To przeciwieństwo prawdziwego. Naprawdę zły człowiek często wręcz próbuje ukryć swoją złość – i to jest dużo ciekawsze do oglądania.
„Bezpieczny dystans" (ironia): Kiedy wszystko ironicznie komentujemy, zamiast naprawdę wejść w sytuację. Stoimy obok siebie samych i mówimy: „No przecież to tylko zabawa." W ten sposób odbieramy scenie cały ciężar.
Wahanie: „Eee…" przed odpowiedzią. Pokazuje, że właśnie kartkujemy katalog „najlepszych możliwych odpowiedzi" zamiast słuchać brzucha.

Jak to można trenować (zadanie domowe dla głowy)

Autentyczności nie da się wymusić, ale da się przygotować pod nią grunt. Oto kilka podejść na nasze sesje:

Przyjąć „nudne": Zagrajcie sceny, w których zupełnie nic szczególnego nie musi się dziać. Dwie osoby czekają na autobus. Pogadajcie o pogodzie, ale serio. Poczujcie, jak zmienia się więź, gdy znika presja, by „być śmiesznym".
Zadania fizyczne: Grajcie sceny, wykonując równocześnie wymagające fizycznie zadanie (pompki, montaż wyimaginowanej szafy, malowanie pokoju). Zwróćcie uwagę, jak głos i reakcje stają się „prawdziwsze", gdy ciało przejmuje stery.
Praca ze statusem: Spróbujcie, jak zmienia się autentyczność, gdy fizycznie zmieniacie swój status. Wysoki status, który naprawdę czujecie (a nie tylko grany na arogancko), zupełnie inaczej trafia do publiczności.
Radykalna szczerość: Spróbujcie ćwiczeń typu „co teraz naprawdę myślę". Powiedzcie partnerowi, w roli (albo nawet chwilę przed nią), jak się w danym momencie czujecie. „Boję się, że scena padnie." – Bum, powietrze schodzi, prawda jest w sali, i znów możemy pracować.

Podsumowanie: odważ się być sobą

Ostatecznie autentyczność na scenie to to samo, co autentyczność w życiu: chodzi o zaufanie, że jesteś wystarczająco dobry taki, jaki jesteś. Nie musisz być genialnym autorem, stand-uperem ani laureatem Oscara.

Publiczność nie przyszła zobaczyć perfekcyjnego show. Przyszła zobaczyć ludzi, którzy reagują naprawdę w ryzykownych sytuacjach. Jeśli odważysz się trochę puścić kontrolę i po prostu „być", magiczne momenty pojawią się same.

Więc: maska zdjęta, cenzor na przerwę kawową, i na scenę. Czekamy na twoje prawdziwe ja!