Beweren

Beweren: de wereld scheppen in plaats van haar alleen te beheren

Als blokkeren de handrem van het improvisatietheater is, dan is beweren (in het Engels vaak «making statements» genoemd) tegelijk het gaspedaal, de brandstof en het kompas. Het is de kunst om de leegte van het podium met realiteit te vullen. In de kern komt het neer op één centrale beslissing die we elke seconde opnieuw nemen: neem ik de verantwoordelijkheid voor de scène, of schuif ik die op mijn tegenspeler af?

In de training belanden we vaak in een doodlopende straat van vragen. «Waar zijn we?», «Wat doe je daar?», «Wie ben jij eigenlijk?». Dat voelt op het moment veilig, omdat we ons niet hoeven vast te leggen. Maar voor je tegenspeler is het zwaar werk. Je dwingt hem in z'n eentje de hele creatieve last te dragen. Een bewering daarentegen is een cadeau. Als jij zegt: «Welkom in mijn folterkamer!», dan weet je tegenspeler meteen waar hij staat. Je hebt de werkelijkheid gedefinieerd en hem een stevig platform gebouwd waarop hij veilig kan landen.

Maar «beweren» is niet altijd hetzelfde beweren. In de loop van de decennia zijn er verschillende scholen en filosofieën ontstaan, elk met een eigen kijk op hoe wij feiten in de wereld zetten. Laten we kijken hoe de grote meesters van het impro dit gereedschap zien.

1. Keith Johnstone: beweren als machtsmiddel en als cadeau

Voor Keith Johnstone, de vader van het theatersport, is een bewering vooral een middel tegen de angst voor leegte. Hij ziet het «statement» als een soort moedproef.

• Het status-aspect: Johnstone zag in dat elke bewering de machtsverhouding op het podium verandert. Zeg jij: «Ga zitten, ik moet met je praten!», dan beweer je dominantie. Zeg jij: «Alstublieft, doe me niets, ik heb het geld niet!», dan beweer je onderdanigheid. Voor Johnstone wordt een scène pas levend wanneer door beweringen de status van de personages verschuift.
• Goed beweren vs. slecht beweren: Johnstone waarschuwt voor «verzinnen». Slecht beweren is voortdurend nieuwe, onsamenhangende feiten erin gooien («het regent», «ik ben een hond», «de auto is kapot»). Goed beweren betekent voor hem één bewering plaatsen en daarna de consequenties accepteren. Wie beweert koning te zijn, moet het gewicht van de kroon de hele scène dragen.
• Naming the game: Een van zijn sterkste middelen is het uitspreken van het voor de hand liggende. Aarzelt je tegenspeler, beweer dan: «Je bent bang voor me». Daarmee wordt de onbewuste dynamiek tot officiële waarheid verklaard.

2. Del Close: de waarheid als ethische plicht

Del Close, de architect van het moderne longform (zoals de «Harold»), benadert het thema veel filosofischer. Waar het bij Johnstone om controle gaat, gaat het bij Close om groepsintelligentie.

• Je tegenspeler als genie: Voor Close is een bewering een daad van waardering. Zeg je: «Jij bent de beste chirurg van het land», dan til je je tegenspeler op. Je laat hem goed uit de verf komen.
• De geen-vragen-regel: Close was berucht omdat hij vragen tijdens de training bijna helemaal verbood. Hij noemde vragen «subtle blocking». Wie vraagt, weigert verantwoordelijkheid. In plaats daarvan eiste hij het «initial agreement»: we doen alsof de realiteit al bestaat, zonder ze moeizaam te hoeven uitleggen.
• Truth is funny: Hij geloofde niet in verzonnen pointes. Beweringen moesten «emotionele waarheden» zijn. «Ik voel me eenzaam als jij zo praat» is een sterkere bewering dan welke flauwe grap dan ook, want het maakt een echte band.

3. Viola Spolin: beweren met het lichaam

Viola Spolin, de moeder van de «theatre games», haalt het beweren uit het hoofd en stopt het in het lichaam. Voor haar is een verbale bewering zonder fysieke tegenhanger «heady» (te kopgericht) en waardeloos.

• Verlichamelijking: Beweer je dat het ijskoud is, dan is dat zeggen niet genoeg. Je moet het beweren met je rillende lichaam. De werkelijkheid ontstaat door de manier waarop je met het «space object» (het onzichtbare voorwerp) omgaat.
• Point of concentration (POC): Spolin geeft spelers opdrachten die zo veeleisend zijn dat er geen tijd meer overblijft om aan «goede» ideeën te denken. Als je je concentreert op het dragen van een zware koffer, beweren je spieren automatisch het gewicht ervan. Het brein zet de innerlijke censor uit en de waarheid gebeurt vanzelf.
• Het «where»: Door de omgeving fysiek te beweren (deuren openen, muren voelen) ontstaat een ruimte die iedereen deelt. Loop je dwars door de tafel van je tegenspeler heen, dan heb je zijn bewering «gewist».

4. Mick Napier en Bill Arnett: durven kiezen, radicaal

Moderne benaderingen zoals die van Mick Napier (Annoyance Theatre) of Bill Arnett gaan een stap verder en eisen een bijna agressieve vorm van eigen verantwoordelijkheid.

• The big choice (Napier): Napier zegt: wacht niet op je tegenspeler! Stap met een kant-en-klare bewering in je hoofd het podium op, nog vóór er één woord gewisseld is. «Ik haat dit behang» is een keuze die je door de hele scène draagt. Wie niet beweert, staat alleen maar te wachten. En wachten doodt de flow.
• Mening vóór feit (Arnett): In zijn concept van de «three pillars» zegt Arnett dat feit-beweringen («hier staat een boom») oké zijn, maar dat pas meningen («ik hou van deze boom») en emoties («deze boom maakt me verdrietig») echt theater opleveren. Zijn raad: handel de feiten snel af en ga meteen door naar het beweren van hoe je je tot de dingen verhoudt.

Hoe je goede statements herkent (en waar de valkuilen liggen)

Goed beweren heeft ritme. Het gaat erom de scène een skelet te geven zonder haar in een korset te dwingen.

• Het gevaar van de «information dump»: Patti Stiles (een leerling van Johnstone) waarschuwt ervoor je tegenspeler te bedelven. Als je zegt: «Hier is je paspoort, je 500 euro, de tickets naar Parijs en je nepbaard», bouw je een muur in plaats van een deur. Een goede bewering laat ruimte zodat je tegenspeler kan meebouwen.
• De «fact block»: Dit is de klassieker onder de fouten. Tegenspeler A: «Eindelijk zijn we op Mars!». Tegenspeler B: «Onzin, we staan in de rij bij de bakker». Scène gewist. Als we beweren, moeten we de beweringen van anderen als absolute waarheid ondertekenen.
• De logica-val: Vaak beweren we iets, alleen om het in de volgende zin logisch «weg te verklaren». A: «De bloem zingt!». B: «Welnee, dat is gewoon de wind». Daarmee dood je de magie. Een goede bewering blijft staan, ook als ze absurd is.

Waarom we vaak niet beweren (en hoe we het leren)

De hoofdoorzaak voor het ontbreken van beweringen is gewoon angst. Angst om iets «verkeerds» te zeggen, angst om de controle te verliezen of de drang om bijzonder slim of origineel over te willen komen. We blokken vaak als een rol ons te dichtbij komt, en vluchten dan in ironie of vragen.

Om het beweren te trainen gebruiken we tijdens de training gerichte oefeningen:

1. Radicaal akkoord: Een scène waarin je alles moet ontvangen met «ja, precies, en bovendien…». Dat parkeert het eigen ego.
2. Last word response: Je moet je zin beginnen met het laatste woord van je tegenspeler. Dat dwingt tot luisteren en voorkomt dat je je eigen «film» afdraait.
3. Alleen beweringen: Een oefening waarin vragen streng verboden zijn. Je merkt meteen hoeveel sneller de scène vaart krijgt.

Conclusie: word de schepper van je wereld

Samengevat: beweren betekent de modus van waarnemer verlaten en schepper worden. Of je nu volgens Johnstone de status verheldert, volgens Close de diepe waarheid zoekt of volgens Spolin de ruimte fysiek tot leven wekt: het draait er aan het eind altijd om je tegenspeler en het publiek een wereld aan te bieden waarin je kunt geloven.

Durf de controle los te laten door je vast te leggen. Een statement is geen gevangenis, het is de vloer waarop je kunt dansen. Stop met piekeren over wat een goed idee zou zijn. Beweer gewoon iets en zoek vervolgens samen met je tegenspeler uit waarom het waar moet zijn. Het podium is leeg totdat jij zegt wat er staat. Dus: maak een keuze!